Trójmorze: platforma współpracy w sercu Europy Środkowej

Trójmorze: platforma współpracy w sercu Europy Środkowej

1. Wstęp do Inicjatywy Trójmorza
2. Historia i geneza Inicjatywy Trójmorza
3. Państwa Członkowskie i Partnerzy Trójmorza
4. Cele i Priorytety Inicjatywy Trójmorza
5. Projekty i Inwestycje w ramach Trójmorza
6. Fundusz Inwestycyjny Inicjatywy Trójmorza
7. Rola Polski w Inicjatywie Trójmorza
8. Krytyka i Wyzwania stojące przed Trójmorzem
9. Przyszłość Inicjatywy Trójmorza
10. Podsumowanie: Znaczenie Trójmorza dla regionu i UE

Wstęp do Inicjatywy Trójmorza

Trójmorze, znane również jako Inicjatywa Trójmorza (ang. Three Seas Initiative), to międzynarodowa platforma współpracy gospodarczo-politycznej, która zyskuje na znaczeniu w Europie Środkowej. Kiedy pierwszy raz usłyszałem o Trójmorzu, zastanawiałem się, co dokładnie kryje się pod tą nazwą i jakie są jej realne cele. Okazuje się, że jest to coś więcej niż tylko kolejne forum dyskusyjne; to inicjatywa mająca na celu realne wzmocnienie regionu położonego między trzema morzami: Bałtyckim, Adriatyckim i Czarnym. Ten obszar, obejmujący obecnie 13 państw członkowskich Unii Europejskiej, zajmuje prawie jedną trzecią jej powierzchni i jest domem dla ponad 112 milionów ludzi.

Inicjatywa Trójmorza koncentruje się głównie na zacieśnianiu współpracy w trzech kluczowych obszarach: energetyce, transporcie i cyfryzacji. Moje doświadczenie pokazuje, że właśnie te sektory są często niedoinwestowane w tej części Europy, co stanowi barierę dla pełnego rozwoju gospodarczego i integracji z resztą UE. Idea Trójmorza narodziła się z potrzeby poprawy połączeń Północ-Południe we wschodniej części Unii Europejskiej, co jest kluczowe dla wyrównywania szans i zwiększania spójności wewnątrz Wspólnoty.

Historia i geneza Inicjatywy Trójmorza

Początki Inicjatywy Trójmorza sięgają 2015 roku, kiedy to prezydenci Polski, Andrzej Duda, i Chorwacji, Kolinda Grabar-Kitarović, zainicjowali pierwsze spotkanie na marginesie Zgromadzenia Ogólnego ONZ w Nowym Jorku. Choć czasem porównywana do przedwojennej koncepcji Międzymorza, Inicjatywa Trójmorza ma odmienny charakter, skupiając się przede wszystkim na współpracy gospodarczej i infrastrukturalnej.

Inauguracyjny szczyt Trójmorza odbył się w Dubrowniku w Chorwacji w 2016 roku. Już wtedy przyjęto deklarację wskazującą na cele współpracy w obszarach energetyki, transportu i telekomunikacji. Z biegiem lat Inicjatywa ewoluowała, a jej cele i kierunki działań były doprecyzowywane podczas kolejnych szczytów prezydenckich, m.in. w Warszawie (2017), Bukareszcie (2018) i Lublanie (2019).

Państwa Członkowskie i Partnerzy Trójmorza

Inicjatywa Trójmorza pierwotnie skupiała 12 państw członkowskich Unii Europejskiej, położonych między Bałtykiem, Adriatykiem i Morzem Czarnym. Były to: Austria, Bułgaria, Chorwacja, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia, Słowacja, Słowenia i Węgry. W 2023 roku do grona członków dołączyła Grecja, zwiększając liczbę państw uczestniczących do 13. Co ciekawe, większość tych państw to młodsi członkowie UE, którzy przystąpili do Wspólnoty po 2004 roku, co może świadczyć o potrzebie silniejszej reprezentacji ich interesów w ramach regionalnej współpracy.

Obok państw członkowskich, Inicjatywa Trójmorza zyskała również partnerów strategicznych, którzy wspierają jej działania. Do tego grona należą m.in. Stany Zjednoczone, Niemcy, Komisja Europejska i Japonia. W 2022 roku Ukraina otrzymała status uczestnika stowarzyszonego, co umożliwiło jej udział w projektach Trójmorza. W 2023 roku status partnera stowarzyszonego uzyskała Mołdawia, a w 2025 roku dołączyły Czarnogóra i Albania. Turcja i Hiszpania również stały się partnerami strategicznymi w 2025 roku.

This image is a fictional image generated by GlobalTrendHub.

Cele i Priorytety Inicjatywy Trójmorza

Główne cele Inicjatywy Trójmorza koncentrują się na trzech obszarach: energetyce, transporcie i cyfryzacji. Chodzi o budowanie lepszych połączeń infrastrukturalnych na osi Północ-Południe, które przez lata były zaniedbywane w porównaniu do połączeń Wschód-Zachód. Zacieśnienie współpracy w tych sektorach ma prowadzić do zdynamizowania rozwoju gospodarczego państw regionu, wzmocnienia spójności wewnątrz Unii Europejskiej oraz pogłębienia więzi transatlantyckich.

Wśród priorytetowych projektów wymienia się m.in. budowę interkonektorów gazowych, takich jak ten między Polską a Litwą czy Polską a Słowacją, które zwiększają bezpieczeństwo energetyczne regionu, co okazało się niezwykle istotne w ostatnich latach. Ważne są również projekty transportowe, takie jak droga ekspresowa Via Carpatia czy połączenia kolejowe Rail Baltica i Rail-2-Sea, łączące porty Bałtyku z Morzem Czarnym.

Inicjatywa Trójmorza, choć politycznie inspirowana, jest w dużej mierze napędzana gospodarczo. Celem jest stworzenie atrakcyjnego regionu dla inwestycji, który dzięki poprawie infrastruktury stanie się bardziej konkurencyjny i zintegrowany z globalnymi łańcuchami dostaw.

Projekty i Inwestycje w ramach Trójmorza

Obecnie na liście Projektów Priorytetowych Inicjatywy Trójmorza znajduje się 140 przedsięwzięć, realizowanych w ramach trzech wspomnianych kategorii: transportowej, energetycznej i cyfrowej. Niektóre z tych projektów zostały już wdrożone, inne są w fazie realizacji. Przykłady to m.in. rozbudowa infrastruktury portowej, budowa i modernizacja dróg i linii kolejowych, czy inwestycje w sieci szerokopasmowe i rozwiązania cyfrowe.

Realizacja tak wielu projektów wymaga znaczących nakładów finansowych. Inicjatywa Trójmorza stara się mobilizować środki z różnych źródeł, w tym z budżetów narodowych państw członkowskich, funduszy unijnych (takich jak Fundusz Spójności czy instrument Łącząc Europę) oraz od partnerów strategicznych.

Fundusz Inwestycyjny Inicjatywy Trójmorza

Kluczowym instrumentem finansowym Inicjatywy jest Fundusz Inwestycyjny Inicjatywy Trójmorza (3SIIF), zarejestrowany w Luksemburgu w 2019 roku. Pomysłodawcą i głównym inwestorem Funduszu jest polski Bank Gospodarstwa Krajowego (BGK). Celem Funduszu jest finansowanie kapitałowe kluczowych projektów infrastrukturalnych o charakterze transgranicznym w regionie. Fundusz angażuje się w projekty z sektorów transportu, energetyki i digitalizacji. Jego wielkość wynosi obecnie 928 mln EUR, przy czym zaangażowanie BGK to 750 mln EUR. Fundusz pozyskuje również środki od prywatnych inwestorów, a także od instytucji takich jak U.S. International Development Finance Corporation, co świadczy o międzynarodowym zainteresowaniu projektem. Istnieje również Fundusz Innowacji Inicjatywy Trójmorza, wspierający spółki w fazie wzrostu w regionie.

Rola Polski w Inicjatywie Trójmorza

Polska odgrywa wiodącą rolę w Inicjatywie Trójmorza. Jako jeden z inicjatorów, wraz z Chorwacją, Polska jest postrzegana jako siła napędowa projektu. Polscy politycy aktywnie promują ideę Trójmorza na arenie międzynarodowej, a polskie instytucje finansowe, jak Bank Gospodarstwa Krajowego, są kluczowymi partnerami w realizacji inwestycji. Moje spostrzeżenia wskazują, że Polska widzi w Trójmorzu szansę na wzmocnienie swojej pozycji w regionie i w całej Unii Europejskiej, a także na poprawę własnej infrastruktury i bezpieczeństwa energetycznego.

Andrzej Duda, prezydent Polski, wielokrotnie podkreślał znaczenie Trójmorza jako projektu na dekady, który przyczynia się do wzrostu innowacyjności i bezpieczeństwa państw członkowskich. Polska aktywnie uczestniczy w realizacji priorytetowych projektów, takich jak Via Carpatia czy interkonektory gazowe. Rola Polski polega również na promowaniu inicjatywy i poszukiwaniu nowych sojuszników, co widać po zainteresowaniu ze strony USA czy Japonii.

Krytyka i Wyzwania stojące przed Trójmorzem

Mimo ambitnych celów i postępów, Inicjatywa Trójmorza spotyka się również z krytyką i stoi przed pewnymi wyzwaniami. Początkowo pojawiały się obawy, że Inicjatywa może być próbą podziału Unii Europejskiej lub stworzenia alternatywy dla istniejących struktur. Czas pokazał, że Trójmorze jest raczej projektem komplementarnym, mającym na celu wzmocnienie spójności wewnątrz UE poprzez rozwój wschodniej flanki.

Inne wyzwania to m.in. konieczność zapewnienia spójności działań wszystkich państw członkowskich, mimo różnic w ich interesach i priorytetach. Pojawiały się również głosy krytyczne, np. ze strony prezydenta Chorwacji Zorana Milanovicia, który nazwał inicjatywę “niepotrzebną, a potencjalnie nawet szkodliwą”. Węgry również wyraziły odrębne stanowisko w niektórych kwestiach, zwłaszcza dotyczących potępienia rosyjskiej agresji na Ukrainę i członkostwa Ukrainy w UE.

Rosja natomiast postrzega Inicjatywę Trójmorza jako próbę “okrążenia” jej przez USA i “wrogie siły”, co wpisuje się w rosyjską retorykę “oblężonej twierdzy”.

This image is a fictional image generated by GlobalTrendHub.

Przyszłość Inicjatywy Trójmorza

Patrząc w przyszłość, Inicjatywa Trójmorza ma potencjał stać się jeszcze ważniejszym graczem na europejskiej arenie. W obliczu zmieniającej się sytuacji geopolitycznej, zwłaszcza po pełnoskalowej inwazji Rosji na Ukrainę, kwestie bezpieczeństwa, w tym bezpieczeństwa energetycznego i transportowego, zyskują na znaczeniu. Projekty infrastrukturalne realizowane w ramach Trójmorza mają często charakter infrastruktury podwójnego zastosowania, co oznacza, że mogą służyć zarówno celom gospodarczym, jak i obronnym.

Rozszerzenie grona państw stowarzyszonych o Ukrainę i Mołdawię otwiera nowe możliwości współpracy i wsparcia dla tych krajów. Inicjatywa rozwija się również na niższych szczeblach, czego przykładem jest Sieć Regionów Trójmorza czy Sieć Uniwersytetów Trójmorza. W nadchodzących latach kluczowe będzie dalsze pozyskiwanie finansowania dla ambitnych projektów oraz utrzymanie zaangażowania wszystkich państw członkowskich i partnerów. Jak powiedział Prezydent Duda, Trójmorze to projekt na dekady, który wymaga konsekwentnej pracy i adaptacji do zmieniających się warunków.

Podsumowanie: Znaczenie Trójmorza dla regionu i UE

Inicjatywa Trójmorza to projekt o strategicznym znaczeniu dla Europy Środkowej i całej Unii Europejskiej. Jej głównym celem jest poprawa połączeń infrastrukturalnych na osi Północ-Południe, co ma przyczynić się do wzrostu gospodarczego, zwiększenia spójności wewnątrz UE i wzmocnienia bezpieczeństwa regionu. Inicjatywa Trójmorza, zainicjowana w 2015 roku przez Polskę i Chorwację, stała się platformą współpracy 13 państw członkowskich UE, a także państw stowarzyszonych i partnerów strategicznych. Realizacja ambitnych projektów w obszarach energetyki, transportu i cyfryzacji, wspieranych m.in. przez Fundusz Inwestycyjny Trójmorza, ma realny wpływ na rozwój regionu. Mimo wyzwań i krytyki, Inicjatywa Trójmorza udowadnia, że regionalna współpraca w Europie Środkowej może być skutecznym narzędziem do osiągania wspólnych celów i wzmacniania pozycji regionu na arenie międzynarodowej. Moja ocena jest taka, że Trójmorze, jako projekt długoterminowy, ma potencjał dalszego rozwoju i przyczyniania się do budowy silniejszej i bardziej zintegrowanej Europy.